اندازه گیری رطوبت مواد غذایی | 12 روش آزمایشگاهی از آون تا روشهای سریع
چرا یک بسته بیسکویت بعد از مدتی نرم میشود، یک پودر غذایی کلوخه میکند یا ماندگاری یک محصول خشک کمتر از چیزی میشود که انتظار داشتیم؟ در بسیاری از این اتفاقها، مقدار آب موجود در محصول یکی از عوامل مهم است.
اندازه گیری رطوبت مواد غذایی یکی از آزمونهای رایج در آزمایشگاههای کنترل کیفیت است، اما برخلاف ظاهر ساده آن، همیشه نمیتوان نمونه را داخل آون گذاشت و اختلاف وزن را بهعنوان مقدار واقعی آب گزارش کرد. ترکیبات فرّار، چربی، قند، ساختار نمونه و حتی دمای خشککردن میتوانند نتیجه را تغییر دهند.
به همین دلیل برای مواد غذایی مختلف، روشهای متفاوتی از آون و رطوبتسنج هالوژنی گرفته تا تیتراسیون کارل فیشر و طیفسنجی NIR استفاده میشود. حتی در روشهای رسمی نیز نوع محصول اهمیت دارد؛ برای مثال USDA برای غلات و دانههای روغنی از روش آون بهعنوان روش مرجع اندازهگیری رطوبت استفاده میکند، در حالی که برای گروههای دیگر مواد غذایی روشهای متفاوتی ممکن است مناسبتر باشند.
در ادامه ابتدا مشخص میکنیم منظور از رطوبت چیست و سپس ۱۲ روش آزمایشگاهی و دستگاهی برای اندازه گیری رطوبت مواد غذایی را از نظر عملکرد، کاربرد و محدودیت بررسی میکنیم.
رطوبت مواد غذایی دقیقاً به چه معناست؟
وقتی از درصد رطوبت یک ماده غذایی صحبت میکنیم، منظور مقدار آبی است که نسبت به مقدار مشخصی از محصول در آن وجود دارد.
در بسیاری از آزمونهای وزنی، ابتدا نمونه وزن میشود، سپس تحت شرایط مشخص خشک میشود و دوباره وزن آن اندازهگیری میشود. کاهش وزن ایجادشده بهعنوان مبنایی برای محاسبه رطوبت در نظر گرفته میشود.
اما یک نکته مهم وجود دارد: هر کاهش وزنی الزاماً فقط مربوط به آب نیست.
اگر نمونه حاوی ترکیبات فرّاری باشد که هنگام گرمشدن همراه آب خارج شوند، روش خشککردن ممکن است مقدار رطوبت را بیشتر از مقدار واقعی نشان دهد. از طرف دیگر، اگر تمام آب نمونه در شرایط آزمون خارج نشود، نتیجه میتواند کمتر از مقدار واقعی باشد.
به همین دلیل انتخاب روش مناسب باید با توجه به ماهیت محصول انجام شود.
درصد رطوبت چگونه محاسبه میشود؟
در روشهای وزنی، رطوبت اغلب بر اساس اختلاف وزن نمونه قبل و بعد از خشککردن محاسبه میشود.
در گزارش نتایج باید مشخص باشد که درصد بر چه مبنایی گزارش شده است؛ زیرا wet basis و dry basis دو شیوه متفاوت بیان رطوبت هستند.
رطوبت و فعالیت آبی یک چیز نیستند
یکی از اشتباههای رایج این است که Moisture Content و Water Activity یا aw بهجای یکدیگر استفاده شوند.
درصد رطوبت بیان میکند چه مقدار آب در محصول وجود دارد، اما فعالیت آبی بیشتر درباره میزان دسترسپذیری آب و رابطه آن با فشار بخار آب صحبت میکند.
FDA فعالیت آبی را نسبت فشار بخار آب ماده غذایی به فشار بخار آب خالص در همان شرایط تعریف میکند. به همین دلیل دو ماده غذایی میتوانند درصد رطوبت مشابهی داشته باشند اما فعالیت آبی متفاوتی نشان دهند.
۱۲ روش اندازه گیری رطوبت مواد غذایی در آزمایشگاه
انتخاب روش مناسب به نوع ماده غذایی، مقدار تقریبی آب، دقت موردنیاز، سرعت آزمون، تجهیزات موجود و استاندارد مورد استفاده بستگی دارد. بعضی روشها مستقیماً بر حذف یا واکنش آب تکیه دارند و بعضی دیگر مقدار رطوبت را بهصورت غیرمستقیم و با استفاده از مدل کالیبراسیون تخمین میزنند.
۱. روش آون هوای گرم
روش آون یکی از شناختهشدهترین روشهای اندازه گیری رطوبت مواد غذایی است.
در این روش، مقدار مشخصی از نمونه وزن شده و برای زمان و دمای تعیینشده در آون قرار میگیرد. سپس نمونه خنک و دوباره وزن میشود. اختلاف وزن مبنای محاسبه مقدار رطوبت قرار میگیرد.
USDA نیز برای تعیین رطوبت غلات و دانههای روغنی از Air Oven بهعنوان روش مرجع استفاده میکند؛ نمونه وزن شده، در شرایط استاندارد خشک و سپس دوباره توزین میشود.
مزیت اصلی: ساده، شناختهشده و قابل اجرا در بسیاری از آزمایشگاهها.
محدودیت: هر ماده فرّاری که همراه آب از نمونه خارج شود میتواند بر نتیجه اثر بگذارد. همچنین دما و زمان خشککردن برای همه محصولات یکسان نیست.
۲. روش آون خلأ
در آون خلأ، خشککردن در فشار کاهشیافته انجام میشود. کاهش فشار کمک میکند آب در دمای پایینتری خارج شود.
این موضوع برای برخی نمونههای حساس به حرارت اهمیت دارد؛ زیرا میتوان شدت مواجهه محصول با دمای بالا را کاهش داد.
روشهای رسمی آون خلأ برای بعضی گروههای غذایی وجود دارند؛ برای مثال اسناد USDA به روشهای AOAC برای اندازهگیری رطوبت خوراک، میوهها و سبزیجات اشاره میکنند.
مناسب برای: برخی مواد غذایی حساس به حرارت یا محصولاتی که خشککردن معمولی ممکن است تغییرات بیشتری در آنها ایجاد کند.
محدودیت: تجهیزات گرانتر و زمان آزمون معمولاً بیشتر از روشهای سریع دستگاهی است.
۳. رطوبتسنج هالوژنی یا مادون قرمز
Moisture Analyzer هالوژنی عملاً وزنکردن و خشککردن را در یک دستگاه ترکیب میکند.
نمونه روی کفه قرار میگیرد، توسط تابش هالوژنی یا مادون قرمز گرم میشود و دستگاه همزمان تغییرات وزن را دنبال میکند. وقتی شرایط پایان آزمون برقرار شد، درصد کاهش وزن گزارش میشود.
این روش همچنان بر اصل Loss on Drying استوار است، اما بسیار سریعتر از بسیاری از آزمونهای آون انجام میشود. Mettler Toledo نیز آون و رطوبتسنج هالوژنی را هر دو در گروه روشهای ترموگراویمتری قرار میدهد.
مزیت: سرعت بالا و مناسب برای کنترل کیفیت روزمره.
محدودیت: برنامه دما و زمان باید برای محصول موردنظر تنظیم و در صورت نیاز در برابر یک روش مرجع اعتبارسنجی شود.
۴. خشککردن با مایکروویو
در این روش از انرژی مایکروویو برای تسریع خروج رطوبت از نمونه استفاده میشود.
مزیت اصلی آن کاهش قابل توجه زمان خشککردن است. در برخی کاربردها میتوان در چند دقیقه به نتیجه رسید، در حالی که روش آون ممکن است به زمان بسیار بیشتری نیاز داشته باشد.
با این حال، یکنواخت نبودن گرمشدن و احتمال سوختن یا تخریب نمونه از نقاطی است که باید کنترل شود. حتی منابع USDA درباره روشهای مایکروویوی بر نیاز به کالیبراسیون شرایط دستگاه و کنترل زمان و دما تأکید کردهاند.
مناسب برای: آزمونهای سریع در شرایطی که روش برای همان محصول اعتبارسنجی شده باشد.
محدودیت: برای تبدیلشدن به یک روش قابل اتکا باید شرایط خشککردن دقیقاً تعریف شوند.
۵. تیتراسیون حجمی کارل فیشر
وقتی هدف، اندازهگیری اختصاصی آب باشد، Karl Fischer یکی از مهمترین روشهاست.
برخلاف روش Loss on Drying که کاهش وزن را اندازه میگیرد، در کارل فیشر آب از طریق یک واکنش شیمیایی مشخص تعیین میشود.
در روش حجمی، معرف به نمونه اضافه میشود تا آب موجود در آن واکنش دهد و از مقدار مصرف معرف، مقدار آب محاسبه شود.
این روش برای نمونههایی با مقدار آب متوسط تا نسبتاً زیاد کاربرد دارد و در مواد غذایی مختلف نیز استفاده میشود. نمونههای کاربردی منتشرشده شامل آرد، خمیر، نان و برخی محصولات غذایی دیگر هستند.
مزیت: اختصاصیت بیشتر برای آب نسبت به روشهای کاهش وزن.
محدودیت: نمونه باید با محیط تیتراسیون سازگار باشد و بعضی ترکیبات میتوانند واکنش جانبی ایجاد کنند.
۶. کارل فیشر کولومتری
Coulometric Karl Fischer بیشتر برای تعیین مقادیر بسیار کم آب کاربرد دارد.
در این روش ید موردنیاز واکنش بهصورت الکتروشیمیایی در سلول تولید میشود و دستگاه بر اساس مقدار بار الکتریکی مصرفشده، مقدار آب را محاسبه میکند.
این تکنیک در نمونههای کمرطوبت اهمیت زیادی پیدا میکند؛ جایی که روشهای معمول کاهش وزن ممکن است حساسیت کافی نداشته باشند.
مناسب برای: محصولات بسیار خشک، پودرها و نمونههایی با مقدار کم آب.
محدودیت: آلودگی رطوبتی محیط، نحوه انتقال نمونه و آمادهسازی نامناسب میتوانند روی نتیجه بسیار اثرگذار باشند.
۷. کارل فیشر به روش Oven
گاهی نمیتوان یک ماده غذایی را مستقیماً داخل سلول Karl Fischer قرار داد.
در روش KF Oven، نمونه در محفظه جداگانه گرم میشود و آب آزادشده توسط جریان گاز خشک به سلول تیتراسیون انتقال پیدا میکند.
این رویکرد برای نمونههایی مفید است که حلشدن آنها دشوار است یا مواد موجود در ماتریس میتوانند با معرف کارل فیشر تداخل ایجاد کنند.
Metrohm نیز روش Oven را برای نمونههایی معرفی میکند که انتقال مستقیم آنها به ظرف تیتراسیون دشوار یا به دلیل ترکیبات مزاحم نامناسب است.
مزیت: جداسازی آب از ماتریس پیش از تیتراسیون.
محدودیت: دمای استخراج باید بهگونهای انتخاب شود که آب آزاد شود ولی نمونه دچار تجزیهای نشود که آب اضافی تولید کند.
۸. تقطیر آزئوتروپیک
در این روش، آب موجود در نمونه با کمک یک حلال مناسب و فرایند تقطیر از ماتریس جدا میشود.
آب پس از جداسازی در بخش مدرج دستگاه جمع میشود و حجم آن قابل اندازهگیری است. این روش را ممکن است با نام روش تقطیر یا سیستمهایی مانند Dean–Stark نیز ببینید.
روشهای آزئوتروپیک در کنار روشهای وزنی و کارل فیشر از روشهای شناختهشده تعیین رطوبت هستند.
مناسب برای: برخی محصولات روغنی، ادویهها یا نمونههایی که خشککردن حرارتی ساده برای آنها مناسب نیست.
محدودیت: کار با حلال، زمان آزمون و تجهیزات تقطیر باعث میشود برای کنترل سریع خط تولید گزینه سادهای نباشد.
۹. طیفسنجی مادون قرمز نزدیک NIR
در روش Near-Infrared Spectroscopy نمونه الزاماً خشک یا تخریب نمیشود.
دستگاه طیف حاصل از برهمکنش تابش NIR با نمونه را اندازهگیری میکند و سپس با استفاده از یک مدل کالیبراسیون، مقدار رطوبت را پیشبینی میکند.
این روش میتواند بسیار سریع باشد و حتی همزمان چند ویژگی محصول را تخمین بزند. برای مثال NIRS برای اندازهگیری رطوبت، چربی و پروتئین بادام و همچنین اندازهگیری غیرمخرب برخی ترکیبات غلات استفاده شده است.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
NIR بدون کالیبراسیون معتبر، یک دستگاه جادویی برای اندازهگیری مستقیم آب نیست.
مدل باید با استفاده از نمونههایی ساخته شود که مقدار رطوبت آنها با روشهای مرجع معتبر تعیین شده باشد. USDA نیز تأکید میکند که کالیبراسیون دستگاههای سریع باید به روشهای مرجع متصل باشد.
مزیت: سریع، غیرمخرب و مناسب تعداد زیاد نمونه.
محدودیت: وابستگی شدید به کیفیت مدل کالیبراسیون و شباهت نمونه جدید به مجموعه نمونههای کالیبراسیون.
۱۰. رطوبتسنجهای دیالکتریک و خازنی
آب ویژگیهای الکتریکی ماده را تغییر میدهد. بعضی رطوبتسنجها از همین تفاوت برای تخمین مقدار رطوبت استفاده میکنند.
این دستگاهها معمولاً ویژگیهایی مانند ثابت دیالکتریک نمونه را اندازهگیری کرده و با استفاده از یک رابطه کالیبراسیون، مقدار رطوبت را تخمین میزنند.
کاربرد این فناوری در غلات بسیار شناختهشده است. USDA نیز برای بازرسی رسمی برخی غلات از رطوبتسنجهای دستگاهی کالیبرهشده استفاده میکند.
مزیت: اندازهگیری بسیار سریع.
محدودیت: نوع محصول، دما، چگالی و ساختار نمونه میتوانند روی پاسخ اثر بگذارند؛ بنابراین کالیبراسیون اختصاصی اهمیت زیادی دارد.
۱۱. اندازهگیری رطوبت با امواج مایکروویو
این روش را نباید با «خشککردن نمونه در مایکروویو» اشتباه گرفت.
در سیستمهای Microwave Moisture Sensing، رفتار امواج الکترومغناطیسی هنگام عبور یا تعامل با محصول بررسی میشود. چون مقدار آب روی خواص دیالکتریک ماده تأثیر زیادی دارد، میتوان از این اطلاعات برای تخمین رطوبت استفاده کرد.
این فناوری بهویژه برای غلات، دانهها و اندازهگیریهای سریع یا آنلاین مورد مطالعه و استفاده قرار گرفته است. پژوهشهای USDA نیز استفاده از حسگرهای مایکروویوی برای اندازهگیری غیرمخرب و حتی پایش لحظهای رطوبت دانهها را گزارش کردهاند.
مزیت: سرعت بالا و امکان پایش بدون تخریب نمونه.
محدودیت: نیاز به کالیبراسیون و تجهیزات تخصصی.
۱۲. آنالیز ترموگراویمتری TGA
Thermogravimetric Analysis تغییر جرم نمونه را همزمان با اعمال یک برنامه کنترلشده دمایی ثبت میکند.
در یک نمودار TGA میتوان دید نمونه در چه محدودههای دمایی جرم از دست میدهد. این اطلاعات علاوه بر رطوبت میتواند برای بررسی رفتار حرارتی و سایر اجزای فرّار نمونه نیز مفید باشد.
از نظر اصول اندازهگیری، این روش با خانواده روشهای ترموگراویمتری مرتبط است، اما تجهیزات TGA امکان کنترل و مطالعه بسیار دقیقتر رفتار جرم در برابر دما را فراهم میکنند.
مناسب برای: تحقیق و توسعه، بررسی رفتار حرارتی نمونه و مطالعاتی که علاوه بر یک درصد رطوبت ساده به اطلاعات بیشتری نیاز دارند.
محدودیت: برای کنترل روتین تعداد زیادی نمونه معمولاً سادهترین یا اقتصادیترین گزینه نیست.
کدام روش اندازه گیری رطوبت مواد غذایی بهتر است؟
پاسخ واحدی وجود ندارد.
روش مناسب برای یک آرد ممکن است با روش مناسب برای روغن، میوه خشک، شکلات یا پودر شیر متفاوت باشد.
| روش | سرعت تقریبی | ویژگی اصلی | کاربرد مناسب |
|---|---|---|---|
| آون هوای گرم | پایین | روش وزنی ساده و شناختهشده | بسیاری از مواد غذایی |
| آون خلأ | پایین | خشککردن در فشار کمتر | نمونههای حساستر به حرارت |
| رطوبتسنج هالوژنی | بالا | Loss on Drying سریع | کنترل کیفیت روزانه |
| مایکروویو خشککن | بالا | خشککردن سریع | روشهای اعتبارسنجیشده |
| Karl Fischer حجمی | متوسط | تعیین اختصاصی آب | نمونههای با رطوبت متوسط |
| Karl Fischer کولومتری | متوسط | حساسیت بالا | نمونههای کمرطوبت |
| KF Oven | متوسط | استخراج آب قبل از KF | ماتریسهای دشوار |
| تقطیر آزئوتروپیک | پایین تا متوسط | جداسازی آب با تقطیر | برخی نمونههای روغنی و خاص |
| NIR | بسیار بالا | سریع و غیرمخرب | آزمون تعداد زیاد نمونه |
| دیالکتریک/خازنی | بسیار بالا | تخمین الکتریکی | غلات و محصولات کالیبرهشده |
| حسگر مایکروویوی | بسیار بالا | امکان پایش آنلاین | دانهها و خطوط فرایندی |
| TGA | متوسط | بررسی همزمان جرم و دما | تحقیق و توسعه |
نکته مهم این است که سریعترین روش الزاماً بهترین روش مرجع نیست. در بسیاری از آزمایشگاهها یک روش مرجع دقیق برای ایجاد و بررسی کالیبراسیون استفاده میشود و سپس یک روش سریعتر برای آزمونهای روتین به کار میرود.
AOAC نیز مجموعهای از روشهای رسمی و اعتبارسنجیشده برای آنالیز مواد غذایی دارد و تأکید میکند روشهای رسمی باید از نظر تکرارپذیری و عملکرد مورد ارزیابی قرار گرفته باشند.
چه عواملی میتوانند نتیجه آزمون رطوبت را تغییر دهند؟
حتی زمانی که روش درستی انتخاب شده باشد، اجرای نامناسب میتواند نتیجه را تغییر دهد. این موضوع فقط به آزمون رطوبت محدود نیست و در آنالیز شیمیایی مواد غذایی نیز مراحلی مانند نمونهبرداری، آمادهسازی نمونه و اجرای صحیح روش مستقیماً بر قابل اعتماد بودن نتیجه اثر میگذارند.
نمونهبرداری یکی از مهمترین مراحل اندازه گیری رطوبت است. اگر رطوبت در تمام محصول یکنواخت نباشد، مقدار کمی که به آزمایشگاه میرسد باید واقعاً نماینده کل نمونه باشد.
اندازه ذرات نیز میتواند روی سرعت خشکشدن اثر بگذارد. قطعات بزرگ ممکن است آب را دیرتر آزاد کنند، در حالی که آسیابکردن شدید برخی نمونهها میتواند باعث تغییر یا از دست رفتن رطوبت پیش از شروع آزمون شود.
دمای خشککردن، زمان آزمون، وزن نمونه، ضخامت لایه نمونه، شرایط خنککردن و حتی مدت زمانی که نمونه پیش از توزین در معرض هوای محیط قرار میگیرد نیز میتوانند اهمیت داشته باشند.
به همین دلیل روش آزمون باید دقیقاً مشخص کند نمونه چگونه آماده و اندازهگیری شود.
چرا رسیدن به وزن ثابت مهم است؟
در بعضی روشهای وزنی، هدف این است که نمونه تا شرایط تعیینشده خشک شود و تغییر وزن بعدی آن ناچیز باشد.
اگر نمونه خیلی زود از آون خارج شود، بخشی از آب باقی میماند و رطوبت کمتر گزارش میشود.
در مقابل، خشککردن بیش از حد یا استفاده از دمای نامناسب ممکن است علاوه بر آب، ترکیبات دیگری را نیز خارج یا تجزیه کند و کاهش وزن بیشتری ایجاد شود.
بنابراین «خشکتر کردن بیشتر» الزاماً به معنی «اندازهگیری دقیقتر» نیست.
روش مستقیم بهتر است یا روش سریع دستگاهی؟
اگر هدف ایجاد یک مقدار مرجع یا بررسی اختلافهای کوچک باشد، روشهای مرجع و روشهایی مانند Karl Fischer در بسیاری از کاربردها اهمیت بیشتری پیدا میکنند.
اما در یک کارخانه که روزانه صدها نمونه باید بررسی شود، منتظر ماندن چند ساعت برای هر آزمون منطقی نیست.
در چنین شرایطی میتوان از NIR، رطوبتسنج هالوژنی یا سیستمهای الکتریکی سریع استفاده کرد؛ به شرط آنکه روش برای محصول موردنظر کالیبره و اعتبارسنجی شده باشد.
این همان جایی است که روشهای مرجع و سریع مکمل یکدیگر میشوند، نه رقیب هم.
سوالات رایج درباره اندازه گیری رطوبت مواد غذایی
1. آیا آون برای همه مواد غذایی مناسب است؟
خیر. آون برای بسیاری از محصولات کاربرد دارد، اما مواد فرّار، حساسیت حرارتی یا ساختار خاص بعضی نمونهها میتواند باعث شود روش دیگری مناسبتر باشد.
2. تفاوت Moisture Analyzer با آون چیست؟
هر دو میتوانند بر اساس کاهش وزن هنگام خشککردن کار کنند، اما Moisture Analyzer معمولاً گرمکردن و توزین را در یک دستگاه انجام میدهد و نتیجه را سریعتر ارائه میکند.
3. برای رطوبتهای خیلی کم چه روشی مناسبتر است؟
در بسیاری از نمونههای کمرطوبت، Karl Fischer کولومتری میتواند گزینه مناسبی باشد؛ اما انتخاب نهایی باید بر اساس نوع نمونه، محدوده آب و روش استاندارد مورد استفاده انجام شود.
4. آیا NIR میتواند جای روش آون را بگیرد؟
در آزمونهای روتین ممکن است NIR سرعت بسیار بالایی ایجاد کند، اما نتیجه آن به مدل کالیبراسیون وابسته است. بنابراین معمولاً برای ساخت و کنترل مدل به نتایج یک روش مرجع نیاز است.
5. درصد رطوبت کمتر یعنی محصول حتماً ماندگاری بیشتری دارد؟
نه لزوماً. رطوبت کل فقط یکی از عوامل است. نحوه اتصال آب در ساختار غذا، فعالیت آبی، ترکیب محصول، بستهبندی، دما و شرایط نگهداری نیز اهمیت دارند. FDA نیز میان مقدار آب و Water Activity تمایز قائل میشود.
یک عدد زمانی قابل اعتماد است که روش درستی پشت آن باشد
ممکن است دو دستگاه روی یک نمونه دو عدد متفاوت نشان دهند و هر دو هم ظاهراً درست کار کنند. دلیل همیشه خرابی دستگاه نیست؛ گاهی تفاوت از اصل اندازهگیری، آمادهسازی نمونه یا کالیبراسیون ناشی میشود.
بنابراین در اندازه گیری رطوبت مواد غذایی، اولین سؤال نباید این باشد که «کدام دستگاه سریعتر است؟» بلکه باید پرسید برای این محصول، این محدوده رطوبت و این هدف آزمایشگاهی، کدام روش نتیجه قابل اعتمادتری میدهد؟
برای کنترل روزمره ممکن است یک رطوبتسنج هالوژنی یا NIR انتخاب مناسبی باشد، در حالی که برای یک نمونه کمآب یا ماتریس پیچیده، Karl Fischer میتواند اطلاعات دقیقتری ارائه کند. در برخی محصولات نیز روش آون همچنان نقش یک روش مرجع را دارد.
اگر در انتخاب روش، مقایسه تجهیزات یا تفسیر اختلاف نتایج سؤال دارید، نوع نمونه و شرایط آزمونتان را در بخش نظرات بنویسید تا بتوانیم دقیقتر درباره گزینه مناسب صحبت کنیم. همچنین اگر برای آزمایشگاه خود در حال انتخاب رطوبتسنج، آون، Moisture Analyzer یا تجهیزات اندازهگیری آب هستید، میتوانید با مشاوران ما در ارتباط باشید و مشخصات نمونه، محدوده تقریبی رطوبت، تعداد آزمونهای روزانه و روش استاندارد موردنیاز را مطرح کنید تا انتخاب دستگاه بر اساس نیاز واقعی آزمایشگاه انجام شود.
منابع: